Het onderzoeksrapport (in het Engels) staat hier op de site
En hier de door ons in het Nederlands vertaalde versie
En onderstaand de samenvatting van het rapport van de studenten Sanne Berends, Sophie Bijlemakers, Theresa Konova, Maarten Luimes, Stef Poortman en Teske Visser. Datum rapport juli 2025.
De opdracht was: onderzoek hoe het wateronttrekkingsgebied van Vitens in de ecowijk Lanxmeer beter met de gemeenschap verbonden kan worden, met behoud van de ecologische en operationele kwaliteiten.
De studenten onderzochten met een zogeheten “eco-sociale en transdisciplinaire ontwerpbenadering” de ruimtelijke, de ecologische en de sociale dynamiek, de relaties tussen de belanghebbende partijen, en ze keken naar vergelijkbare situaties elders.
Vervolgens maakten ze een “gereedschapskist” met mogelijke maatregelen voor ontwerp en beheer. De concrete maatregelen die ze voorstellen, zouden weinig invloed op de bestaande situatie hebben. Het onderlinge begrip tussen de partijen zou erdoor verbeteren, de banden tussen Vitens en de gemeenschap van omwonenden zou erdoor worden versterkt, de biodiversiteit en de waterveiligheid zouden behouden blijven en er zou in de wisselwerking tussen stad en natuur een goede samenwerking ontstaan.
De aanleiding tot het onderzoek was de vraag onder welke voorwaarden het Vitensgebied meer voor het publiek toegankelijk zou kunnen worden. Die vraag kwam voort uit een recente maatregel van Vitens om het terrein juist met hogere hekken beter van de buitenwereld af te schermen – waar de omwonenden erg van waren geschrokken.
De maatregel stond haaks op de goede verstandhouding en samenwerking tussen de bewoners van de ecowijk Lanxmeer en hun Stichting Terra Bella, met Vitens, over de voorzichtige omgang met het terrein en het groenonderhoud op het terrein.
De maatregel kwam voort uit de constatering van de terreinbeheerder dat overlast en vervuiling toenamen.
Vitens is uitermate voorzichtig met de waterwinning, en houdt strikte regels aan in gebieden met putten.
De studenten onderzochten dus de kwaliteiten van het gebied, van de wijk, en van de wisselwerkingen tussen de twee.
Ruimtelijk trof hun de tegenstelling tot de afgeslotenheid van het Vitensterrein met metalen hekken, en de grote openheid van het groen in de tuinen en het openbaar gebied van Lanxmeer, met alleen natuurlijke hagen als afscheidingen waar gewenst.
De studenten merken op dat de wateronttrekking op grote dieptes gebeurt en dat daardoor het maaiveld geen grondwaterbeschermingszone is. De bovenlaag in Lanxmeer is “matig kwetsbaar” voor vervuiling van ondiep grondwater.
Het Vitensterrein heeft een aanzienlijke ecologische waarde, die mede samenhangt met de verschillende hoogtes van de begroeiing en met de aanwezigheid van oppervlaktewater en wisseling van natte en droge seizoenen. De biodiversiteit is hoog, soorten op de rode lijst zijn hier aanwezig.
De omwonenden waarderen de aanwezigheid van het terrein, het feit dat ze eromheen kunnen wandelen, het dwarspad kunnen gebruiken, en er het jaarlijkse Appelplukfeest kunnen beleven.
De studenten interviewden de gebiedsmanager en de ecoloog van Vitens. De gebiedsmanager benadrukte de waterveiligheid, de biodiversiteit, de transparantie. Publieke toegang zou in zijn ogen een risico opleveren van vandalisme, zwerfafval en verstoring van de waterwinning. Maar zo af en toe een excursie en educatieve bezoeken zijn goed denkbaar. De samenwerking met Terra Bella, en goede communicatie, is een basis voor succes in het beheer. De omheining van het gebied moet duidelijk en effectief zijn.
De ecologe benadrukte de hoge soortenrijkdom, die met ander beheer in het bosgedeelte nog hoger zou kunnen zijn. Ze is positief over de samenwerking met Terra Bella. Openstelling voor het publiek heeft geen toegevoegde waarde voor de natuur, zoals bij andere waterwingebieden blijkt. Open dagen of rondleidingen zijn wel mogelijk.
Ze hielden een enquête onder 21 omwonenden. Die vonden, gezien de andere groene omgevingen, openstelling van het Vitensgebied geen prioriteit, de waterwinning is belangrijker. Maar ze missen openheid van zaken wat betreft het beleid van Vitens met betrekking tot het gebied.
Ze interviewden ook de coördinator van Terra Bella. Terra Bella doet de meeste uitvoerende onderhoudswerkzaamheden aan het groen in het Vitensgebied en voert die in overleg met Vitens op de meest ecologisch verantwoorde wijze uit. De coördinator stelde dat de samenwerking tussen Terra Bella en Vitens soms gespannen is, of was. Vitens kan opener zijn tegenover suggesties vanuit de omwonenden. De coördinator ziet de risico’s van algemene publieke toegang, zelfs bewoners stellen het rustige karakter van het gebied op prijs. Maar (educatieve) excursies zijn goed, en ook biodiversiteitsmonitoring is mogelijk.
In hun analyse van het krachtenveld tussen de partijen, zien de studenten dat de meeste invloed en de grootste belangen bij Vitens (immers: de eigenaar van de grond) liggen. De bewoners en Terra Bella hebben weinig invloed maar wel een groot belang. De Gemeente heeft wel veel invloed maar het belang van het Vitensterrein voor de Gemeente is klein.
De studenten vergeleken waterwingebieden in Breda, Eindhoven, Den Haag, Hoogeveen, Sittard, Wassenaar, Zeist en Zwolle. Bij deze terreinen is er vaak – beperkte – toegang voor het publiek en kun je spreken van een park of wandelgebied. In sommige gevallen participeert het publiek bij het onderhoud. Soms zijn er aangelegde tuinen en sportvoorzieningen. Zelfs honden mogen er aan de lijn in, mits hun eigenaren de uitwerpselen oprapen en in bakken weggooien.
In de gereedschapskist van de studenten zaten een aantal ingrepen. Met de waarderingen die ze er uiteindelijk via een SWOT-analyse aan gaven, kwamen als beste mogelijkheden naar voren:
- Alle maatregelen om de biodiversiteit te verhogen en de habitat van dieren veilig te stellen, inclusief het vervangen van ijzeren hekken door natuurlijke hagen (doornhagen dragen ook bij aan de veiligheid)
- Informatieborden en kunstwerken met uitleg plaatsen
- Excursies en speciale rondleidingen houden
- Open dagen houden
- Nog meer gezamenlijk onderhoud plegen
- Uitkijkpunten maken
- Vogelkijkschuttingen maken
- Hagen laag genoeg maken om eroverheen te kijken
- Zichtlijnen verbeteren
- Buiten het Vitensgebied zelf: de boomgaard uitbreiden zodat passanten het idee hebben dat ze er toch doorheen wandelen
- De mandelige tuinen in de hoven van de bewoners aantrekkelijk maken voor groene wandelingen (een “hoventour”) en georganiseerde excursies.
Allerlei andere maatregelen krijgen lagere waarderingen, omdat ze minder (effectief) bijdragen aan het doel om het Vitensgebied en de buurt meer met elkaar te verbinden. Of omdat ze niet goed uitvoerbaar zijn. Zoals meer bewaking instellen, met mensen en/of met camera’s.
Ook voor de studenten is duidelijk dat het gebied vanwege de biodiversiteit niet dagelijks toegankelijk mag zijn, en al helemaal niet voor honden of fietsers.
Ertussenin zit het voorstel om het bestaande dwarspad nog wat meer te vergroenen. Het zou kunnen betekenen dat mensen langer op dat pad verblijven.